Φόβοι στην παιδική ηλικία
Οι φόβοι που μπορεί να πάρουν μορφή φοβίας, είναι ένα συχνό ψυχικό φαινόμενο που αφορά τόσο τα παιδιά, όσο και τους ενήλικες. Συχνά, οι γονείς αναρωτιούνται γύρω από τους φόβους των παιδιών τους με αγωνία, φοβούμενοι και οι ίδιοι για την επιρροή που μπορούν να έχουν οι φόβοι στην ενήλικη ζωή τους, πρόκειται όμως για ένα πολύ φυσιολογικό- και αναγκαίο- φαινόμενο, το οποίο χρειάζεται να μας απασχολήσει αν καταλαμβάνει πολύ χώρο στη ζωή του παιδιού. Τα παιδία λοιπόν ανάλογα με την ηλικία τους εμφανίζουν συνήθως φόβους και άγχη που είναι ανάλογα με τον αναπτυξιακό στόχο του κάθε σταδίου. Ειδικότερα:
2-4 έτη: άγχος αποχωρισμού από τους γονείς, σκυλιά ή μεγάλα ζώα, σκοτάδι, ύπνος μόνα τους, τέρατα, άγνωστοι θόρυβοι, διαρρήκτες
5-6: αποχωρισμός, σκύλοι, σκοτάδι, ατομικός ύπνος, τέρατα, έντομα, ξένοι, το να χαθούν, κεραυνοί, τραυματισμοί, ασθένειες, θάνατος
7-12: σκυλιά, προβλήματα στο σχολείο, άγχος έκθεσης, κοινωνικό άγχος, φωτιές, ύψη, σκοτάδι, καταιγίδες, διαρρήκτες, απαγωγείς, τραυματισμοί, ασθένεια, θάνατος, φυσικές καταστροφές, πυρηνικός πόλεμος
Εφηβεία: ζητήματα στο σχολείο, άγχος έκθεσης, κοινωνικό άγχος, προσωπική αποτυχία, φυσικές καταστροφές, πυρηνικός πόλεμος
Παρατηρούμε ότι κατά τα έτη 2-4 και 5-6, οι φόβοι που κυριαρχούν είναι παρόμοιοι εκτός απο την προσθήκη του φόβου του θανάτου. Επιπλέον σε αυτή την ηλικία εντοπίζεται ο φόβος αποχωρισμού και το άγχος αποχωρισμού και συμπίπτει με την οιδιποδειακή φάση, όπου το παιδί αρχίζει να διακρίνει τα φύλα και τις διαφορές τους και προσκολλάται στο γονέα του αντίθετου φύλου. Στην αναπτυξιακή φάση αυτή το παιδί καλείται να διαχειριστεί μια απο- εξάρτηση απο τους γονείς και να αναγνωρίσει την ατομικότητητα του, κάτι που συμπίπτει με τις πρώτες τάξεις του σχολείου και ενδέχεται να προκαλεί άγχος. Απο τα 5 και μετά αρχίζει επίσης να διαπραγματεύεται τη μονιμότητα του θανάτου, κάτι που σιγά σιγά επικοινωνείται απο τα παιδιά ως προβληματισμός σε εκείνες τις ηλικίες.
Σταδιακά αρχίζει να μην αρκεί το ότι αυτός που πεθαίνει ‘πάει στον ουρανό’ και το παιδί αρχίζει να αντιλαμβάνεται πως όταν κάποιος πεθαίνει, δεν επιστρέφει ξανα. Ωστόσο το παιδί δεν έχει ακόμα αναπτύξει τους αμυντικούς μηχανισμούς ενός ενήλικα, ωστε να δώσει ένα νόημα στον θάνατο, που θα το ηρεμήσει. Δεν κατανοεί ακόμα τη ζωή, τη θρησκεία, ή τους κινδύνους. Έτσι ο φόβος του θανάτου το ακολουθεί και στο στάδιο 7-12 έτη. Παρατηρούμε οτι αυτή η ηλικία έχει τα περισσότερα άγχη και μετρά αρκετούς φόβους. Αναπτυξιακά συμπίπτει με το στάδιο της λανθάνουσας φάσης (περίπου 7-11 έτη). Η φάση αυτή ονομάζεται λανθάνουσα γιατί η σεξουαλικότητα του παιδιού ‘λανθάνει’ (υποβόσκει). Συγκεκριμένα τα προηγούμενα χρόνια η σεξουαλικότητα του παιδιού έχει μια κεντρικότερη θέση, αφού το παιδί ανακαλύπτει το σώμα του και διαπραγματεύεται τη σχέση με τους γονείς του και το απασχολεί η διάκριση και η διαφορετικότητα των φύλων. Μετά όμως απο τα 7 χρόνια σταδιακά η παιδική σεξουαλικότητα ησυχάζει και κεντρική θέση στο ψυχισμό λαμβάνουν οι φόβοι. Ο αναπτυξιακός τους ρόλος είναι διπλός: 1. βοηθούν στην απομάκρυνση απο τη σεξουαλικότητα η οποία χρειάζεται να γίνει τώρα ώστε τα παιδιά να εστιάσουν στη διανόηση και να κατανοήσουν περισσότερο το κόσμο, και λίγο μετά στην εφηβεία που η σεξουαλικότητα θα επανέλθει, να είναι περισσότερο έτοιμα. 2. Τα βοηθούν να έχουν μια αίσθηση ελέγχου μέσω της μαγικής σκέψης αφού σε αυτή την ηλικία πολλά παιδιά σκέφτονται οτι μπορούν να επηρεάσουν τα πράγματα με μαγικό τρόπο (πχ. αν μιλήσω για το τέρας θα εμφανιστεί). Κάποιοι απο τους φόβους της ηλικίας αυτής είναι παλιότεροι (πχ. σκοτάδι, θάνατος) και κάποιοι νέοι (πχ. αγχος έκθεσης, πυρηνικός πόλεμος). Σε κάθε περίπτωση οι φόβοι αυτοί έχουν αναπτυξιακό νόημα και αποτελούν πειραματισμό των παιδιών για τη κατανόηση του κόσμου.
Τέλος, στην εφηβεία όπου λαμβάνει ξανά κεντρική θέση η σεξουαλικότητα του παιδιού, οι φόβοι μειώνονται και μετασχηματίζονται σε άγχη με περισσότερο κοινωνικό χαρακτήρα. Οι φόβοι της φάσης αυτής συνήθως αφορούν τους προσωπικούς στόχους του παιδιού. Αναπτυξιακός στόχος της φάσης της εφηβείας είναι η αυτονομία και η ανεξαρτησία και τα παιδιά ξεπερνώντας τους φόβους αυτούς αναπτύσσουν το επιθυμητό αίσθημα αυτονομίας και σιγουριάς.
Τι μπορούμε να κάνουμε για να βοηθήσουμε τα παιδιά στους φόβους κάθε αναπτυξιακής φάσης:
- Διατηρούμε μια υποστηρικτική και κατανοητική στάση ακόμα και αν οι παιδικοί φόβοι μας φαίνονται χωρίς νόημα
- Δεν ανοίγουμε ως γονείς κουβέντα στο παιδί για τους φόβους του. Περιμένουμε να εμπιστευθεί και να ανοιχτεί και το αφήνουμε να οδηγήσει εκείνο τη συζήτηση
Πώς να βοηθήσουμε ένα παιδί να ξεπεράσει σταδιακά τους φόβους του:
Αυτορρύθμιση
Η αυτορρύθμιση είναι η ικανότητα των ανθρώπων να παρατηρούν και να διαχειρίζονται τα συναισθήματα τους. Για έναν ενήλικα αυτή η διαδικασία γίνεται σχεδόν αυτοματοποιημένα, όμως για ένα παιδί χρειάζεται εξάσκηση. Χρειάζεται να ενθαρρύνουμε το παιδί να παρατηρήσει τον εαυτό του, ακόμα και τραβώντας ένα αυθόρμητο βίντεο σε ευχάριστες στιγμές και βλέποντας το μαζί ή και σε πιο δυσάρεστες.
Να μη φοβόμαστε το φόβο
Συχνά όταν ένα παιδί φοβάται, βιαζόμαστε να το ανακουφίσουμε, να το παρηγορίσουμε και να εκλογικεύσουμε το φόβο του. Αν όμως μείνουμε λίγο μαζί του χωρίς να του πούμε να μη φοβάται και απλά ακούσουμε τί το φοβίζει και πώς αισθάνεται για αυτό τότε το παιδί παίρνει το μήνυμα ότι οι φόβοι του δεν είναι τόσο φοβεροί και το οτι φοβάται είναι αποδεκτό.
Ενθάρρυνση να μιλήσει για φόβους
Αρχικά, ενθαρρύνετε το παιδί να μιλήσει για τους φόβους του με λίγη λεπτομέρεια πχ. ‘ Τι είναι που σε φοβίζει στο σκοτάδι;’, ‘Τι είναι που κάνει τους σκύλους τρομακτικούς’;
Επιβεβαίωση του συναισθήματος
Αντί να ακυρώσουμε ενα φόβο χρειάζεται να το επιβεβαιώσουμε πχ αντί για: ‘Αυτό το σκυλί δεν είναι τρομακτικό’, ας πούμε ‘Πολλά παιδιά φοβούνται τα σκυλιά, ήταν πολύ θαρραλέο από μέρους σου που έκατσες στο δωμάτιο ενώ ήταν το σκυλί’.
Φτιάχνουμε ένα πλάνο
Μπορούμε να φτιάξουμε μαζί με το παιδί ένα πλάνο με στόχους. Για παράδειγμα αν ένα παιδί φοβάται να κοιμηθεί μόνο:
α) μπορείτε να συμφωνήσετε ότι το πρώτο βράδυ θα διαβάσετε δύο βιβλία και μετά θα μείνετε μαζί του μέχρι να αποκοιμηθεί
β) το επόμενο βράδυ θα διαβάσετε ένα βιβλίο και θα περιμένετε να αποκοιμηθεί έξω απο το δωμάτιο πχ. στο σαλόνι
γ) το τρίτο βράδυ διαβάζετε το βιβλίο και πηγαίνετε στο δωμάτιο σας με τη πόρτα του δωματίου του παιδιού λίγο ανοιχτή και βάζετε φωτάκι νυκτός
Συζητάτε το πλάνο με το παιδί, το προετοιμάζετε μαζί και είστε εκεί για να καθησυχάσετε κάθε αγωνία
Ενθαρρύνετε το παιδί και δείξτε υπομονή
Χρησιμοποιείστε φράσεις όπως ‘ Ήταν πολύ θαρραλέο αυτό που έκανες’, ‘Ξέρω οτι μπορείς να το καταφέρεις’, ‘Θαυμάζω πολύ τη προσπάθεια σου να νικήσεις τους φόβους σου’.
Τέλος αν το παιδί εκφράσει φόβο για τραύμα ή επικείμενο κακό λόγω κάποιας είδησης βοηθήστε το να πάρει απόσταση
Πχ. Αν σας πει: ‘Στο σχολείο μου είπαν οτι στην Αμερική κάποιος πήρε ένα παιδί και το έκλεψε και δε το βρίσκουν’. Πείτε: ‘Αυτό είναι φοβερό. Η Αμερική όμως είναι ένα μέρος πολύ μακριά από εμάς’
Πχ. Αν σας πει: Ένα παιδάκι το δάγκωσε ένας σκύλος και το τραυμάτισε πολύ και έκανε χειρουργείο’, αντίστοιχα πείτε: ‘ Πωπω τρομερό! Αυτό το σκυλί σίγουρα δε ζει κοντά μας, θα το είχαμε μάθει αν υπήρχε άγριο σκυλί εδώ γύρω, ωστόσο τώρα που το ξέρουμε αν ποτέ ακούσουμε κάτι για τη γειτονιά μας, θα το προσέξουμε’.
Αυτές οι πληροφορίες μπορούν να στηρίξουν το γονέα, ώστε να διευκολύνει το βίωμα του φόβου που μπορεί να φέρει το παιδί του. Αν ωστόσο ο φόβος γίνει έντονος και έχει κόστος στην καθημερινότητα του παιδιού ή της οικογένειας, χρειάζεται να διερευνηθεί περισσότερο και η οικογένεια δύναται να επωφεληθεί από την παρέμβαση κάποιου ειδικού ψυχικής υγείας.